Τι είναι η παγκρεατίτιδα;

Η παγκρεατίτιδα χωρίζεται κυρίως σε δύο μορφές:

Οξεία παγκρεατίτιδα

Η οξεία παγκρεατίτιδα εμφανίζεται ξαφνικά και μπορεί να διαρκέσει από λίγες ημέρες έως περισσότερο, ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης. Σε αρκετές περιπτώσεις είναι ήπια και υποχωρεί με την κατάλληλη θεραπεία, όμως σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές και να χρειαστεί νοσηλεία.

Χρόνια παγκρεατίτιδα

Η χρόνια παγκρεατίτιδα είναι μια μακροχρόνια φλεγμονώδης κατάσταση που μπορεί σταδιακά να προκαλέσει μόνιμη βλάβη στο πάγκρεας. Με την πάροδο του χρόνου, μπορεί να επηρεαστεί η παραγωγή πεπτικών ενζύμων και η ικανότητα του οργανισμού να απορροφά σωστά τα θρεπτικά συστατικά.

Η χρόνια παγκρεατίτιδα μπορεί επίσης να επηρεάσει την παραγωγή ινσουλίνης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να σχετίζεται με την εμφάνιση διαταραχών του σακχάρου ή διαβήτη.

Ποια είναι τα συχνότερα συμπτώματα;

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συμπτώματα της παγκρεατίτιδας είναι ο πόνος στο άνω μέρος της κοιλιάς, ο οποίος μπορεί να αντανακλά προς την πλάτη.

Άλλα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:

• έντονο ή επίμονο κοιλιακό πόνο
• ναυτία και εμετούς
• ευαισθησία ή φούσκωμα στην κοιλιά
• πυρετό
• ταχυκαρδία
• απώλεια βάρους
• διάρροια
• λιπαρά ή δύσοσμα κόπρανα
• δυσκολία στην πέψη των τροφών

Τα συμπτώματα μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και δεν πρέπει να γίνεται αυτοδιάγνωση.

Έντονος ή επιδεινούμενος κοιλιακός πόνος, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από εμετούς, πυρετό, δύσπνοια ή ίκτερο, απαιτεί άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Ποιες είναι οι συχνότερες αιτίες της παγκρεατίτιδας;

Οι αιτίες διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο της παγκρεατίτιδας. Μεταξύ των συχνότερων αιτιών περιλαμβάνονται:

• οι χολόλιθοι
• η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ
• η αυξημένη συγκέντρωση τριγλυκεριδίων στο αίμα
• ορισμένα φάρμακα
• γενετικοί παράγοντες
• υψηλά επίπεδα ασβεστίου στο αίμα
• απόφραξη των παγκρεατικών πόρων
• τραυματισμοί ή ορισμένες λοιμώξεις

Στην οξεία παγκρεατίτιδα, οι χολόλιθοι αποτελούν μία από τις συχνότερες αιτίες. Στη χρόνια παγκρεατίτιδα, η μακροχρόνια υψηλή κατανάλωση αλκοόλ αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου, χωρίς όμως να είναι η μοναδική αιτία.

Η αναζήτηση και αντιμετώπιση της αιτίας είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο νέων επεισοδίων.

Πώς επηρεάζει η παγκρεατίτιδα τη διατροφή;

Το πάγκρεας παράγει ένζυμα που βοηθούν στη διάσπαση του λίπους, των πρωτεϊνών και των υδατανθράκων. Όταν η λειτουργία του επηρεάζεται, ιδιαίτερα στη χρόνια παγκρεατίτιδα, ο οργανισμός μπορεί να δυσκολεύεται να αφομοιώσει και να απορροφήσει σωστά τα θρεπτικά συστατικά.

Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε:

• απώλεια βάρους
• μειωμένη μυϊκή μάζα
• υποσιτισμό
• ελλείψεις βιταμινών και μετάλλων
• δυσκολία στην πέψη του λίπους
• λιπαρά κόπρανα

Για τον λόγο αυτό, η διατροφή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένας κατάλογος «τροφών που επιτρέπονται και απαγορεύονται». Ο βασικός στόχος είναι να καλύπτονται οι ενεργειακές και θρεπτικές ανάγκες του ατόμου, χωρίς να επιβαρύνεται η πεπτική λειτουργία και χωρίς να αυξάνεται ο κίνδυνος υποσιτισμού.

Η διατροφή στην οξεία παγκρεατίτιδα

Στο παρελθόν υπήρχε η αντίληψη ότι τα άτομα με οξεία παγκρεατίτιδα έπρεπε να παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς τροφή από το στόμα.

Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα και οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες έχουν αλλάξει αυτή την προσέγγιση.

Στην ήπια οξεία παγκρεατίτιδα, η επανέναρξη της διατροφής από το στόμα προτείνεται γενικά όταν ο ασθενής μπορεί να ανεχθεί τροφή, χωρίς να απαιτείται απαραίτητα η αναμονή για πλήρη ομαλοποίηση των παγκρεατικών ενζύμων.

Σε αρκετές περιπτώσεις, προτιμάται η έγκαιρη επανέναρξη της σίτισης με κατάλληλη τροφή χαμηλότερη σε λίπος, αντί της παρατεταμένης αποχής από το φαγητό.

Η ακριβής χρονική στιγμή και ο τρόπος σίτισης καθορίζονται πάντα από την ιατρική ομάδα, ιδιαίτερα στις σοβαρές μορφές της νόσου.

Όταν δεν είναι δυνατή η φυσιολογική σίτιση

Σε σοβαρότερες μορφές οξείας παγκρεατίτιδας, ο ασθενής μπορεί να μην μπορεί να καταναλώσει επαρκή ποσότητα τροφής από το στόμα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες γενικά προτιμούν την εντερική σίτιση, δηλαδή τη χορήγηση τροφής μέσω του γαστρεντερικού συστήματος, όταν αυτό είναι εφικτό, αντί της αποκλειστικής ενδοφλέβιας διατροφής.

Η διατροφική αυτή υποστήριξη αποτελεί μέρος της ιατρικής θεραπείας και δεν πρέπει να εφαρμόζεται χωρίς ιατρική παρακολούθηση.

Η διατροφή στη χρόνια παγκρεατίτιδα

Η χρόνια παγκρεατίτιδα παρουσιάζει διαφορετικές διατροφικές προκλήσεις.

Ορισμένοι άνθρωποι περιορίζουν υπερβολικά το φαγητό επειδή φοβούνται ότι η κατανάλωση τροφής θα προκαλέσει πόνο. Ωστόσο, η υπερβολική μείωση της πρόσληψης τροφής μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο απώλειας βάρους και υποσιτισμού.

Για τον λόγο αυτό, ο στόχος δεν είναι πάντα η υπερβολικά αυστηρή μείωση του λίπους.

Η σύγχρονη διατροφική προσέγγιση στη χρόνια παγκρεατίτιδα επικεντρώνεται κυρίως:

• στην επαρκή πρόσληψη ενέργειας
• στην κάλυψη των αναγκών σε πρωτεΐνη
• στην πρόληψη της απώλειας βάρους και μυϊκής μάζας
• στην αξιολόγηση πιθανής δυσαπορρόφησης
• στην αντιμετώπιση πιθανής ανεπάρκειας παγκρεατικών ενζύμων
• στην πρόληψη ελλείψεων βιταμινών και μετάλλων

Η διατροφή χρειάζεται εξατομίκευση.

Πρέπει να αποφεύγεται το λίπος;

Η απάντηση δεν είναι απόλυτη.

Στην οξεία φάση και ανάλογα με την κλινική κατάσταση, μπορεί να συστήνεται διατροφή χαμηλότερη σε λίπος.

Ωστόσο, στη χρόνια παγκρεατίτιδα, η υπερβολική και μόνιμη μείωση του λίπους μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα, ιδιαίτερα όταν οδηγεί σε ανεπαρκή πρόσληψη θερμίδων και απώλεια βάρους.

Εάν υπάρχει εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια, δηλαδή μειωμένη παραγωγή πεπτικών ενζύμων, ο γιατρός μπορεί να συστήσει θεραπεία υποκατάστασης με παγκρεατικά ένζυμα. Σε αυτή την περίπτωση, η διατροφική προσέγγιση μπορεί να διαφέρει και δεν είναι απαραίτητο ο ασθενής να ακολουθεί ακραία περιοριστική δίαιτα.

Η αξιολόγηση από γαστρεντερολόγο και διαιτολόγο είναι σημαντική για την εξατομίκευση της πρόσληψης λίπους.

Ποιες τροφές μπορούν γενικά να αποτελέσουν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής;

Ανάλογα πάντα με την κατάσταση και την ανοχή του κάθε ατόμου, μια διατροφή μπορεί να περιλαμβάνει:

Πηγές άπαχης πρωτεΐνης

• ψάρι
• κοτόπουλο ή γαλοπούλα
• αυγά, ανάλογα με τις εξατομικευμένες οδηγίες
• όσπρια, εφόσον είναι καλά ανεκτά
• γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλότερα σε λιπαρά

Υδατάνθρακες και τρόφιμα πλούσια σε φυτικές ίνες

• βρώμη
• ψωμί και δημητριακά ολικής άλεσης
• ρύζι
• πατάτες
• όσπρια
• φρούτα και λαχανικά

Η ποσότητα και το είδος των φυτικών ινών μπορεί να χρειάζονται προσαρμογή σε άτομα με έντονα γαστρεντερικά συμπτώματα.

Υγιεινές πηγές λίπους

Ανάλογα με τις ανάγκες του ατόμου, μπορούν να χρησιμοποιούνται ελεγχόμενες ποσότητες από:

• ελαιόλαδο
• ξηρούς καρπούς
• σπόρους
• αβοκάντο
• λιπαρά ψάρια

Η κατάλληλη ποσότητα λίπους πρέπει να εξατομικεύεται, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις δυσαπορρόφησης ή απώλειας βάρους.

Μικρά και συχνά γεύματα

Για αρκετά άτομα με παγκρεατικά προβλήματα, τα μικρότερα και συχνότερα γεύματα μπορεί να είναι πιο εύκολα ανεκτά σε σχέση με πολύ μεγάλα γεύματα.

Ένα πρακτικό διατροφικό μοτίβο μπορεί να περιλαμβάνει:

• 3 κύρια γεύματα
• 1 έως 3 μικρότερα ενδιάμεσα γεύματα

Ο αριθμός και το μέγεθος των γευμάτων πρέπει να προσαρμόζονται στις θερμιδικές ανάγκες, την όρεξη, το σωματικό βάρος και τα συμπτώματα.

Το αλκοόλ και η παγκρεατίτιδα

Η αποχή από το αλκοόλ αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία στην αντιμετώπιση της παγκρεατίτιδας.

Η συνέχιση της κατανάλωσης αλκοόλ μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο νέων επεισοδίων οξείας παγκρεατίτιδας και να συμβάλει στην επιδείνωση της χρόνιας παγκρεατίτιδας.

Για τον λόγο αυτό, οι επαγγελματίες υγείας συστήνουν γενικά την αποφυγή του αλκοόλ σε άτομα με παγκρεατίτιδα.

Ενυδάτωση

Η επαρκής πρόσληψη υγρών είναι σημαντική για τη συνολική υγεία και την ανάρρωση.

Η ακριβής ποσότητα υγρών εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως:

• η ηλικία
• το σωματικό βάρος
• η φυσική δραστηριότητα
• η παρουσία άλλων νοσημάτων
• η φαρμακευτική αγωγή

Επομένως, δεν υπάρχει μία ποσότητα νερού που να είναι κατάλληλη για όλους.

Παγκρεατική ανεπάρκεια και πεπτικά ένζυμα

Σε ορισμένα άτομα με χρόνια παγκρεατίτιδα μπορεί να εμφανιστεί εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια.

Αυτό σημαίνει ότι το πάγκρεας δεν παράγει αρκετά ένζυμα για την αποτελεσματική πέψη της τροφής.

Πιθανά σημάδια μπορεί να είναι:

• λιπαρά κόπρανα
• δύσοσμα κόπρανα
• διάρροια
• απώλεια βάρους
• φούσκωμα
• δυσκολία διατήρησης του σωματικού βάρους

Σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να χρειαστεί θεραπεία υποκατάστασης με παγκρεατικά ένζυμα, η οποία χορηγείται με ιατρική συνταγή και παρακολούθηση.

Η σωστή χρήση των ενζύμων σε συνδυασμό με την κατάλληλη διατροφή μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση της πέψης και της απορρόφησης των θρεπτικών συστατικών.

Βιταμίνες, μέταλλα και κίνδυνος υποσιτισμού

Η χρόνια παγκρεατίτιδα μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο διατροφικών ελλείψεων, ιδιαίτερα όταν υπάρχει δυσαπορρόφηση λίπους.

Ιδιαίτερη προσοχή μπορεί να χρειάζεται στις λιποδιαλυτές βιταμίνες:

• βιταμίνη A
• βιταμίνη D
• βιταμίνη E
• βιταμίνη K

Η ανάγκη για συμπληρώματα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη.

Η χορήγησή τους πρέπει να γίνεται μετά από αξιολόγηση και, όπου είναι απαραίτητο, εργαστηριακό έλεγχο. Η αλόγιστη λήψη συμπληρωμάτων μπορεί να μην είναι ωφέλιμη και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι επιβαρυντική.

Επιπλέον, η χρόνια παγκρεατίτιδα συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο προβλημάτων στην υγεία των οστών, γεγονός που καθιστά σημαντική την αξιολόγηση της διατροφικής κατάστασης και των σχετικών παραγόντων κινδύνου.

Μπορεί η διατροφή να προλάβει την παγκρεατίτιδα;

Δεν μπορούν όλες οι περιπτώσεις παγκρεατίτιδας να προληφθούν μέσω της διατροφής.

Ωστόσο, ορισμένες διατροφικές και γενικότερες συνήθειες μπορεί να συμβάλλουν στη μείωση ορισμένων παραγόντων κινδύνου:

• διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους
• ισορροπημένη διατροφή
• αποφυγή υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ
• αντιμετώπιση υψηλών τριγλυκεριδίων όταν υπάρχουν
• ιατρική αξιολόγηση και αντιμετώπιση χολόλιθων όπου απαιτείται
• τακτική παρακολούθηση χρόνιων παθήσεων

Πρέπει κάποιος με παγκρεατίτιδα να κόψει εντελώς το λίπος;

Όχι απαραίτητα. Η κατάλληλη ποσότητα λίπους εξαρτάται από το είδος και τη φάση της παγκρεατίτιδας, την ύπαρξη δυσαπορρόφησης, το σωματικό βάρος και τη συνολική διατροφική κατάσταση.

Η υπερβολική μείωση του λίπους χωρίς επιστημονική καθοδήγηση μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκή πρόσληψη ενέργειας και θρεπτικών συστατικών.

Μπορεί κάποιος με παγκρεατίτιδα να καταναλώνει αλκοόλ;

Οι επαγγελματίες υγείας συστήνουν γενικά την αποχή από το αλκοόλ σε άτομα με παγκρεατίτιδα, καθώς η κατανάλωσή του μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο νέων επεισοδίων ή επιδείνωσης της νόσου.

Χρειάζονται όλοι παγκρεατικά ένζυμα;

Όχι. Τα παγκρεατικά ένζυμα χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει συγκεκριμένη ένδειξη, όπως εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια. Η χορήγησή τους πρέπει να γίνεται μετά από ιατρική αξιολόγηση.

Είναι κατάλληλη η ίδια δίαιτα για όλους;

Όχι. Η διατροφική αντιμετώπιση πρέπει να εξατομικεύεται.

Ένας άνθρωπος με ένα πρόσφατο επεισόδιο ήπιας οξείας παγκρεατίτιδας έχει διαφορετικές ανάγκες από έναν άνθρωπο με χρόνια παγκρεατίτιδα, απώλεια βάρους και δυσαπορρόφηση.

Συμπέρασμα

Η παγκρεατίτιδα είναι μια κατάσταση που απαιτεί σωστή ιατρική παρακολούθηση, καθώς μπορεί να κυμαίνεται από ένα ήπιο και παροδικό επεισόδιο έως μια σοβαρή ή χρόνια νόσο.

Η διατροφή αποτελεί σημαντικό κομμάτι της συνολικής αντιμετώπισης. Στην οξεία παγκρεατίτιδα, τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν την έγκαιρη επανέναρξη της σίτισης όταν αυτή είναι κλινικά ανεκτή. Στη χρόνια παγκρεατίτιδα, η βασική προτεραιότητα είναι η πρόληψη του υποσιτισμού, η επαρκής πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης, η αντιμετώπιση της δυσαπορρόφησης και η εξατομίκευση της διατροφής.

Η συνεργασία του ιατρού  και του διαιτολόγου-διατροφολόγου μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία ενός διατροφικού πλάνου προσαρμοσμένου στις ανάγκες, τα συμπτώματα και την αιτία της παγκρεατίτιδας.